Een gemeentefusie verandert meer dan de gemeente

Fuseren is moeilijk. Niet allen is de aanloop naar gemeentelijke herindeling ingewikkeld, ook daarna kan de fusie nog lang gevolgen hebben. Voorne aan Zee is zo’n gemeente waar een herindeling van de gemeenten Hellevoetsluis, Westvoorne en Brielle niet meteen bestuurlijke rust brengen.

Die bestuurlijke problemen in de fusiegemeente Voorne aan Zee staan niet op zichzelf. Ze illustreren een gevolg van gemeentelijke herindelingen dat vaak onderbelicht blijft. Niet alleen organisaties worden samengevoegd, ook politieke partijen, bestuursculturen en lokale netwerken moeten opnieuw hun weg vinden. Dat vraagt tijd. ‘Een gemeente is een gemeenschap, met een eigen identiteit en een eigen politieke cultuur. Die verdwijnen na een fusie’, zegt directeur John Bijl van het Periklesinstituut in De Groene Amsterdammer. Volgens hem wordt vaak onderschat wat een herindeling voor de lokale politiek betekent. ‘Niet alleen de drie gemeenten worden samengevoegd, ook de partijen smelten samen.’

Juist daarin schuilt een belangrijke democratische uitdaging. Raadsleden die jarenlang in verschillende gemeenten actief waren, moeten elkaar leren kennen. ‘Niet alleen de drie gemeenten worden samengevoegd, ook de partijen smelten samen.’ Een fractievoorzitter van een partij uit een andere gemeente vertrouwde me ooit toe: ‘Het is alsof ik meerdere fracties voorzit.’ Dat was twee jaar nadat de gemeente was gefuseerd,’ vertelt Bijl. Lokale partijen brengen ieder hun eigen gewoonten, omgangsvormen en politieke geschiedenis mee. Een nieuwe gemeenteraad ontstaat daardoor niet vanzelf op de dag dat de herindeling ingaat; een gezamenlijke politieke cultuur moet zich in de jaren daarna ontwikkelen.

Tegelijkertijd blijken de verwachtingen rond herindelingen regelmatig hooggespannen. ‘Het is vaak wensdenken dat herindelingen gemeenten iets opleveren’, legt Bijl uit. Ze worden vaak verdedigd met argumenten als bestuurskracht, efficiëntie en een sterkere positie in regionale samenwerking. Onderzoek laat echter zien dat financiële voordelen beperkt zijn, terwijl inwoners zich vaak minder herkennen in de nieuwe gemeente en de opkomst bij verkiezingen doorgaans daalt, schrijft De Groene.

Gemeenten fuseren niet alleen als organisatie, maar ook als gemeenschap.

Daarmee krijgt een herindeling een democratische kant die gemakkelijk uit beeld raakt. Gemeenten fuseren niet alleen als organisatie, maar ook als gemeenschap. Wie gemeenten samenvoegt, verandert daarom meer dan gemeentegrenzen alleen. Juist de tijd die nodig is om nieuw vertrouwen, nieuwe politieke verhoudingen en een gezamenlijke bestuurscultuur op te bouwen, bepaalt uiteindelijk of een herindeling ook democratisch een succes wordt.