Raadslid zijn kost ‘bakken energie’

Waarom zou je je nog verkiesbaar stellen voor de gemeenteraad? Die vraag staat centraal in de reportagereeks De Week Van in het programma De Rode Draad op NPO Radio 1. Redacteur Sandrine Thelosen spreekt John Bijl over de aantrekkelijkheid — en de zwaarte — van het raadslidmaatschap.

Volgens Bijl is het werk in de afgelopen decennia ingrijpend veranderd. ‘Het takengebied van gemeenten is door alle decentralisaties juist ingewikkelder geworden. Het is meer dan verdrievoudigd.’ Tegelijkertijd zijn er door herindelingen minder raadsleden dan vroeger.

Dat vertaalt zich in tijd. ‘Gemiddeld is een raadslid tegenwoordig tussen de achttien en de twintig uur per week bezig met het raadswerk.’ In grotere gemeenten kan dat oplopen. En die belasting groeit jaarlijks.

Daar komt bij dat de sociale druk is toegenomen. ‘Zeker het afgelopen jaar zagen we bedreigingen en intimidaties. Dat is niet leuk natuurlijk en zeker ook schadelijk voor de democratie en de kwaliteit van democratische besluiten.’ Toch ziet Bijl dat de motivatie van raadsleden groot blijft: ‘De ambitie — of roeping als je wil — is nog steeds groter dan de angst om bedreigd te worden. Maar leuker wordt het er niet op. Het kost bakken energie.’

De vraag waarom mensen zich toch kandidaat stellen, raakt daarmee aan de kern van lokale democratie: het hoogste bestuursorgaan van de gemeente draait op betrokken inwoners die bereid zijn tijd, energie en publieke verantwoordelijkheid op zich te nemen. In het item De Week van Sandrine is de hele weer te horen op NPO Radio 1.

Drie korte bespreekstukken en het vragenhalfuurtje zitten erop. ‘Wij hebben allen nog de ingekomen stukken,’ zegt burgemeester Lieke Schuitemaker. Ze haalt even adem. ‘Ik wil u toch even wijzen op deze passage uit het reglement van orde: over de ingekomen stukken worden alleen voorstellen gedaan en besluiten genomen van procedurele aard.’ Zo’n waarschuwing komt zelden uit het niets. ‘Als u het echt niet kan laten, kunt u wat meegeven,’ voegt de voorzitter er nog aan toe.

Al bij het eerste ingekomen stuk is het raak. Jan Bijlsma (GBA) heeft zorgen over de voorbereiding op de Wet Versterking regie volkshuisvesting. De aanleiding is Vaststelling lopende uitvoeringsagenda wonen 2025. ‘Wij krijgen niet echt het gevoel dat we klaar zijn voor de Wet Versterking regie volkshuisvesting.’ Vervolgvragen zal hij schriftelijk stellen. Of dit een waarschuwing aan het college is, of vooral een gedachte die hardop moet worden uitgesproken, blijft in het midden.

‘Ik heb een procedurele vraag,’ grinnikt Lammert Westra (CDA) bij de Raadsinformatiebrief Organisatieontwikkeling ABG ‘En waarom niet iets per gemeente?’ Zo procedureel is die vraag niet. Maar gewoon inhoudelijk. ‘We vonden het belangrijk om ook eens naar onze eigen organisatie te kijken,’ legt wethouder Eric Daandels uit. Een gezamenlijke bijeenkomst kan altijd nog.

Rens Michielsen (GBSV) verbaast zich bij hetzelfde stuk over het label ‘intern vertrouwelijk’. Het stuk is immers openbaar. Nog verbaasder is hij over de opmerking dat ABG ‘kan uitgroeien tot een professionele dienstverlener’. ‘Het bestaat al tien jaar. Menig start-up is al na vijf jaar volgroeid.’ Het begint op een mini-interpellatie te lijken, maar je moet de brief niet lezen alsof het ABG nu géén professionele organisatie is, vindt wethouder Daandels.

Bij de brief over de aanpassingen van het kindcentrum Chaam concludeert Hanneke Willemstein (GBSV) dat het vorige ontwerp niet aan de wetgeving moet hebben voldaan. En volgens haar is nu nog niet iedere gebruiker tevreden. In een lang maar vooral voorspelbaar antwoord legt Daandels uit dat alles dik in orde is en dat de gebruikers tevreden zijn. Bij de beleidsbrief Verantwoord beleid Aziatische Hoornaar wil Bart Lauwaars (GBA) nog weten wat de gemeente gaat doen voor bijenhouders. ‘Als u dat wil wel,’ hint wethouder Ton Berben, maar de voorzet om er een motie van te maken lijkt niet door Lauwaars te worden opgepakt.

Ruim een halfuur verder is de kwartaalrapportage Crossroads het laatste ingekomen stuk. ‘Het sociaal domein ligt onder een vergrootglas,’ zegt Willem Kriellaars erbij, op een toon die je doet denken aan de algemene politieke beschouwingen. ‘Ik had moeite om het juiste agendapunt te vinden om het woord te voeren.’

Onbedoeld zegt hij daarmee precies wat hier misgaat. Van gebrek aan betrokkenheid heeft deze raad in ieder geval geen last. Niet een gebrek aan kennis. En al helemaal niet aan vlijt. Elk van deze punten is begrijpelijk en ongetwijfeld relevant en hadden goed tot hun recht gekomen wanneer ze met een raadsinstrument werden ingebracht. Voor vrijwel alles wat hier langs kwam, bestaat een passend middel: schriftelijke vragen, een motie vreemd, een initiatiefvoorstel, een werkbezoek, een hoorzitting.

Dus niet bij de ingekomen stukken. Het agendapunt ‘ingekomen stukken’ is geen raadsinstrument. Het is de bestuurlijke leesmap. Wie daar het debat opstart, ontneemt zichzelf én de rest van de raad én het college de mogelijkheid om het debat goed te voeren. Voorbereid, op inhoud, en met een bestuurlijke opdracht. 

Daar is dat reglement van orde voor bedoeld. Het is geen hinderlijke gebruiksaanwijzing; het is de manier waarop de raad zijn gezag organiseert. En als de raad van Alphen-Chaam dat reglement ook eens serieus neemt, zullen ze merken dat ze daardoor ook zichzelf meer serieus zullen nemen.

Deze column verscheen op 12 januari 2026 bij Binnenlands Bestuur.

Bekende sporters en mediapersoonlijkheden als lijstduwer: het blijft een terugkerend fenomeen bij gemeenteraadsverkiezingen. In een artikel van het Algemeen Dagblad over Haagse sporticonen op de kandidatenlijst van Hart voor Den Haag duidt John Bijl het effect en de betekenis van die strategie.

Aanleiding is het aantrekken van onder anderen Lex Schoenmaker als lijstduwer, naast eerdere bekende namen als Raymond van Barneveld en Tom Beugelsdijk. De vraag: levert zo’n bekende Hagenaar extra zetels op?

Bijl is nuchter over de cijfers. ‘Die cijfers bewijzen: een bekende lijstduwer levert niet zo veel op.’ Eerdere verkiezingen laten zien dat veel bekende namen slechts enkele honderden stemmen trekken — te weinig voor een zetel.

Maar zijn kritiek gaat verder dan effectiviteit alleen. ‘Bovendien vind ik het kiezersbedrog als je op een lijst gaat staan voor de leukigheid. Een kandidatenlijst is geen reclamezuil. Als je op een lijst gaat staan, moet je er potverdorie rekening mee houden dat je de raad in kan komen. Wil je dan niet, dan moet je wegwezen.’

Daarmee raakt Bijl aan een principieel punt over representatie. Kandidatenlijsten zijn geen marketinginstrument, maar de personele belichaming van het hoogste bestuursorgaan van de gemeente. Wie zich verkiesbaar stelt, moet bereid zijn verantwoordelijkheid te dragen.

Nieuw Sociaal Contract doet in vijf gemeenten mee aan de gemeenteraadsverkiezingen, waaronder Eindhoven. In het Eindhovens Dagblad duidt John Bijl de positie van de partij in de lokale context.

NSC presenteert een inspirerend raamwerk voor de nieuwe afdelingen, met thema’s als bestaanszekerheid en herkenbaarheid. Maar volgens Bijl is dat nog geen garantie voor electorale doorbraak. ‘Het zou me eerlijk gezegd verbazen als het de partij lukt om in een van de gemeenten in de raad te komen.’

Hij wijst erop dat de partij bij de laatste Kamerverkiezingen zwaar verloor. ‘De kiezer heeft duidelijk aangegeven dat ze vindt dat NSC het heeft verkloot.’ Dat landelijke sentiment werkt door op lokaal niveau.

Tegelijkertijd nuanceert Bijl: lokale verkiezingen draaien niet alleen om landelijke reputatie. ‘Alleen als er op lokaal niveau een aansprekend figuur, een plaatselijke bekendheid in stelling wordt gebracht, zou het misschien kunnen lukken.’

Daarmee raakt hij aan een bredere dynamiek van gemeenteraadsverkiezingen: landelijke partijen hebben niet automatisch lokaal draagvlak. Lokale herkenbaarheid, organisatiekracht en kandidatenkwaliteit zijn doorslaggevend.

‘Wij zijn zeer blij met het Statenvoorstel,’ zegt Niels Oosterom (BBB). Het college van de provincie Zuid-Holland heeft een oplossing gevonden voor de veerdienst van Maasluis naar Rozenburg. Sinds de opening van de Blankenburgtunnel een paar kilometer verderop verloor de pont bijna 90 procent van alle passagiers. 

De tunnel is niet voor iedereen een uitkomst. Een klein elektrisch autoveer moet dat gelijkmaken. Oosterom maakt zich nog wél zorgen over de vorm. In het voorstel staat dat de provincie het veer koopt, en voor de exploitatie verhuurt aan een particulier. ‘We lopen het risico ermee uit te komen op een suboptimaal aanbestedingsresultaat,’ vindt ook Lars Klappe (PvdA-GroenLinks). Met een amendement zou hij eerst onderzoek willen.

Benjamin Boersma (SP) vraagt zich met een motie af of de doelstellingen van de provincie hard genoeg zijn. ’Aanbestedingen worden gegund op afstand tussen stoelen en zero-emissie, maar we hebben genoeg voorbeelden waar toch diesel wordt gebruikt,’ zegt hij. Zo zijn er meer wensen. ‘Het kleine veer is ons te groot,’ vindt Robbert-Jan Vonk (PvdD). Met een amendement stelt hij het kleinst mogelijke autoveer voor. ‘Kan de gedeputeerde toezeggen dat in het programma van eisen wordt opgenomen dat het schip ook kan varen bij windkracht hoger dan 7,’ vraagt Luuk Wilson (JA21). Hij heeft er ook een amendement voor ingediend. ‘We hebben afgesproken dat het opstellen van het programma van eisen een collegebevoegdheid is,’ zegt Michel Rogier (CDA). Wel wil hij weten wanneer de Staten daarvoor inbreng kan leveren. 

Er is genoeg onderzoek naar de mogelijkheden voor exploitatie, vindt gedeputeerde Frederik Zevenbergen, en dit bleek de beste oplossing. ‘Nieuw onderzoek zal niks opleveren,’ vindt hij. Hij wil wel toezeggen de Staten het programma van eisen te laten inzien.

‘Hebben we dan nog keuze?’ interrumpeert Steven Datema (ChristenUnie). Het is een collegebevoegdheid, legt Zevenbergen uit. ‘Maar het praktische antwoord is dat het erg onverstandig is als het college de wens van de Staten negeert.’

Echt een toezegging aan de Staten invloed te hebben, is het niet. Hooguit een hint. Nergens staat er in de planning wanneer de Staten deze invloed uitoefent, erover debatteert en er een formeel en afgewogen besluit over neemt. Hoe garandeer je dan, dat de wens van Staten dan ook daadwerkelijk de wens van de meerderheid is? Laat staan verschillende opties en consequenties ervan tegen elkaar zijn afgewogen?

‘Hoor ik hier de gedeputeerde toezeggen dat er invulling is gegeven aan de motie van de SP?’ vraagt Boersma. ‘Zo zou je dat kunnen zien,’ vindt Zevenbergen. ‘Ik had nog wat vragen gesteld over de input van het programma van eisen,’ herhaalt Rogier nog. ‘Kijk,’ antwoordt Zevenbergen, ‘u geeft ons de kaders mee.’ Als het programma van eisen er dan ligt, is het ondoenlijk dat weer te herzien. De Staten krijgt het… ‘ter kennisname’. ‘Is dit dan het moment waarop wij de kaders meegeven?’ vraagt Rogier, ‘of komt die ronde nog?’ Die vraag lijkt inmiddels retorisch. ‘Nee, dat doet u nu,’ zegt Zevenbergen.

‘Zou het een idee zijn om van de nadere uitwerking een Statenvoorstel te maken?’ suggereert Klappe nog, maar ook dat ziet de gedeputeerde niet zitten. Uiteindelijk worden alle wijzigingsvoorstellen ingetrokken; het Statenvoorstel wordt ongewijzigd aangenomen. De bevoegdheid voor het opstellen van het programma van eisen blijft bij het college.

Al bestaat die bevoegdheid omdat de Staten daar zelf voor heeft gekozen. Ze hadden ervoor kunnen kiezen om die inbreng voor dat programma van eisen eerder mee te geven. Kaderstellen doe je immers voordat je een opdracht geeft. En dat de Staten zich pas nu presenteert als beste stuurlui aan wal, komt toch echt doordat ze zelf niet op tijd aan boord zijn gegaan.

Deze column verscheen op 5 januari 2026 bij Binnenlands Bestuur.

In de De Gelderlander reageert John Bijl op het besluit van ambtenaren van de provincie Gelderland om op te stappen vanwege een conflict over de bescherming van oude bosgroeiplaatsen. De provincie wil 1700 hectare kleine bosgebieden niet langer actief beschermen, om bouwprojecten meer ruimte te geven.

Volgens betrokken ambtenaren zijn daarbij criteria gehanteerd die onvoldoende wetenschappelijk onderbouwd zijn. Het college wijst op het coalitieakkoord en stelt dat de gebieden ook zonder aparte status voldoende beschermd blijven.

Bijl noemt het vertrek van ambtenaren ‘best bijzonder’. Inhoudelijke verschillen tussen bestuurders en ambtenaren komen vaker voor, ook landelijk. Maar daadwerkelijk opstappen vanwege beleidskeuzes is uitzonderlijk. Daarmee raakt de kwestie aan een principieel punt: hoe verhoudt ambtelijke professionaliteit zich tot politieke verantwoordelijkheid?

In het provinciale bestuur ligt de uiteindelijke afweging bij de politiek. Tegelijkertijd is de kwaliteit van besluitvorming gebaat bij zorgvuldig ambtelijk advies en wetenschappelijke onderbouwing. Juist wanneer die twee onder druk komen te staan, wordt zichtbaar hoe kwetsbaar – en tegelijk essentieel – de balans is tussen politiek primaat en ambtelijke integriteit.

Door het vertrek van Remon van Bree naar een oppositiepartij beschikt de coalitie nog over 18 van de 37 zetels. Formeel is zij daarmee in de minderheid. In de praktijk blijft besluitvorming mogelijk doordat enkele raadsleden structureel afwezig zijn, maar die kwetsbare balans onderstreept hoe afhankelijk het bestuur is geworden van incidentele omstandigheden.

Minderheid als politieke realiteit

Volgens Bijl is het verlies van een meerderheid op zichzelf niet het grootste probleem. ‘Een minderheidspositie dwingt partijen om elk voorstel inhoudelijk te onderbouwen en steun te organiseren,’ zegt hij tegen het AD. Daarmee wordt zichtbaar waar politiek om zou moeten draaien: overtuigen in plaats van tellen.

Tegelijkertijd laat de situatie zien hoe fragiel lokale coalities kunnen zijn wanneer partijen vooral verkiezingsvehikels zijn. Bijl pleit er daarom voor dat politieke partijen zich steviger organiseren. ‘Dan weet je meer wat voor vlees je in de kuip hebt, als je iemand op de lijst zet,’ zegt hij in het AD. Vereniging zijn betekent investeren in selectie, debat en onderlinge binding — en dus ook in bestuurlijke stabiliteit.

Historisch perspectief

Nissewaard staat daarin niet alleen. Ook in Spijkenisse, een van de voorgangers van de huidige gemeente, kende de raad eerder een minderheidsconstructie. In 1986 bestuurde de PvdA daar zonder formele coalitiepartners, met wisselende gedoogsteun. Dat laat zien dat minderheidsbestuur geen nieuw fenomeen is, maar telkens opnieuw vraagt om politieke volwassenheid.

Meer dan rekenen

De huidige situatie maakt duidelijk dat een raadsmeerderheid geen natuurgegeven is. Zetelverhoudingen kunnen verschuiven, fracties kunnen splijten en politieke verhoudingen veranderen. De vraag is dan niet alleen of een coalitie kan overleven, maar of de raad als geheel in staat is om verantwoordelijkheid te nemen voor besluitvorming.

Een minderheidscoalitie legt dat scherp bloot. Niet de machtspositie, maar het functioneren van partijen, raadsleden en debatcultuur wordt doorslaggevend. Dat maakt zulke situaties spannend — en tegelijk leerzaam voor iedereen die lokale democratie serieus neemt.

‘Aan de orde is agenda punt 11 Berap 2,’ leest burgemeester Birgit op de Laak. ‘U wordt voorgesteld met aanpassing van de meerjarenbegroting 2025 tot en met 2029 conform Berap 2…’ ze hapt even adem, ‘…en de september circulaire.’ Meestal zijn dergelijke agendapunten hamerstukken. Maar de gemeenteraad van Nederweert lijkt ervan in de war te raken. Niet van de cijfers, maar van het gereedschap.

‘We hebben in Nederweert het afgelopen jaar tijdelijke opvang van asielzoekers gehad,’ zegt Martin van Montfort (D66). ‘Dat is wat ons betreft allemaal goed verlopen.’ Met deze Berap – de afkorting staat voor bestuursrapportage – blijkt dat de gemeente er geld aan over houdt. ‘Plat gezegd hebben we er 1,1 miljoen euro winst op gemaakt,’ legt Van Montfort uit. 

Zoals dat bij een Berap hoort, wordt dat geld dan toegevoegd aan de algemene reserve. ‘Dat voelt wrang,’ vindt Van Montfort. Hij ziet liever een meer directe besteding. ‘We hebben een halfjaar geleden geld beschikbaar gesteld om op deze lokatie een park in richten,’ zegt hij. Misschien kan dat park ‘geplust’ worden, denkt hij. Of voor de buurt iets doen. Of anders iets voor de doelgroep nieuwkomers. ‘Taallessen of iets in die trant.’ Echt een voorstel dient hij zelf niet in. Hij zegt te hopen op voorstellen van het college.

‘In plaats van winst hebben gemaakt, kunnen we het college complimenteren dat ze het goedkoper hebben kunnen organiseren,’ vindt Mark Houben (CDA).  Het overschot – om het zo maar te noemen – houdt hij liever als reserve. ‘We hebben wel wat financiële uitdagingen voor de boeg,’ zegt hij. ‘Als er ideeën komen kunnen we daar altijd naar kijken,’ vindt Marcel Vossen (JAN). ‘Ik zou aan de Berap willen vasthouden.’ Ook wethouder Jorik Franssen vindt dat. ‘Ik zou mee willen geven het niet via de Berap over de inhoud te hebben,’ legt de wethouder uit.

Dat is ook wel logisch. Een bestuursrapportage is een instrument van de controle, niet van de kaders. Niets staat Van Montfort in de weg om ook een eigen voorstel in te dienen. Zoals een motie, een motie vreemd, of zelfs een initiatiefvoorstel. Maar dat komt er niet. ’Ik zou van het college ook wel een reactie op de inhoudelijke vraag willen,’ interrumpeert Van Montfort.

‘Ik zou zeggen dat de vergoeding voor de opvang van het Rijk positief uitpakt,’ zegt burgemeester Op de Laak. ‘Winst’ moet je het volgens haar niet noemen. Het is vast niet de ‘vraag’ die Van Montfort bedoelde, maar een echte andere heeft Van Montfort zelf ook niet gesteld. Blijkbaar is Van Montforts frame het overschot ‘winst’ te noemen overheersender dan zijn wens voor besteding ervan.

‘Ik heb behoefte aan een korte schorsing,’ zegt Van Montfort. ‘Technisch klopt het dat het over de Berap gaat,’ zegt hij erna. ‘En ja: als er geld over is gaat dat normaal gesproken naar de algemene reserve.’ Maar dit zijn andere omstandigheden, zegt hij. ‘Vrijwilligers hebben taallessen gegeven, er was geen geld voor boeken — en nu is er winst gemaakt op mensen die halfjaar in containers werden opgevangen.’ Een amendement zal hij niet indienen. ‘Wij voelen ook wel dat daar geen meerderheid voor is.’

Die zal er inderdaad niet zijn, maar niet om de reden die Van Montfort denkt. ‘De kwalificaties die u aan de opvang geeft werp ik verre,’ zegt burgemeester Op de Laak nog, waarmee het bespreekpunt is afgesloten. Niet omdat er niets te zeggen viel, maar omdat er de facto niets werd voorgelegd. Een inhoudelijk voorstel had zomaar wel tot een inhoudelijk debat kunnen leiden. Maar dan moet je wel voordat je je frame begint te timmeren, weten welk gereedschap je daarvoor gebruikt.

Deze column verscheen op 15 december 2025 bij Binnenlands Bestuur.

De discussie over wethouders die zich tegelijkertijd profileren als lijsttrekker krijgt een vervolg. Na een recente column op Wat is democratie waarin John Bijl de spanning tussen bestuur en campagne analyseerde, zijn in de Hoeksche Waard raadsvragen gesteld. In het Algemeen Dagblad licht Bijl zijn standpunt verder toe.

Volgens Bijl botsen de functies principieel. ‘Een wethouder bestuurt de stad en spreekt namens het college, dat met één mond hoort te spreken. Een lijsttrekker daarentegen benadrukt juist de verschillen en voert campagne voor de partij. Die twee rollen botsen.’

Hoewel de wet deze combinatie toestaat, wijst hij op het risico voor het dualisme: de scheiding tussen het controlerende werk van de raad en het uitvoerende werk van het college. In verkiezingstijd wordt die spanning zichtbaarder. ‘Je wilt een lijsttrekker die vrijuit kan zeggen: “Dit is waar wij als partij voor staan.” Maar een wethouder moet compromissen sluiten. Die spanning is onvermijdelijk.’

Bijl pleit daarom voor een structurele oplossing. ‘Maak het onmogelijk dat een raadslid na zijn verkiezing nog wethouder wordt.’ Daarmee worden partijen gedwongen helder te kiezen: wie staat op de lijst om te vertegenwoordigen, en wie bestuurt?

De discussie overstijgt de Hoeksche Waard. Zij raakt aan de kern van representatieve democratie: transparantie, rolzuiverheid en de betekenis van een kandidatenlijst. ‘Een kieslijst is geen vacaturesite voor het wethouderschap. Het is een lijst van mensen die zeggen: ik wil u vertegenwoordigen. Wie zich daarop laat zetten zónder die ambitie, bedriegt de kiezer, zichzelf en de democratie.’

In gemeenten kan maatschappelijke spanning snel politiek worden. Zeker wanneer religie, identiteit en ruimtelijke ordening samenkomen. Dan ontstaat druk op bestuurders om ‘de achterban te volgen’.

De Volkskrant publiceert deze week een uitvoerige reportage over het conflict tussen het Islamitisch Centrum Barendrecht en het gemeentebestuur. De casus laat volgens John Bijl zien hoe kwetsbaar de verhouding kan worden tussen politieke druk en juridische zorgvuldigheid. ‘In een democratie zijn politici niet alleen spreekbuizen van hun achterban, maar hebben zij ook de taak om de belangen van minderheden te beschermen’, zegt hij in de krant.

Juist in dit soort dossiers worden de rechtsstatelijke beschermingsmechanismen zichtbaar: onafhankelijke rechters, bezwaarprocedures en het overgangsrecht. Dat zijn geen formaliteiten, maar waarborgen van behoorlijk bestuur.

Democratie is meer dan meerderheidsmacht. De kwestie in Barendrecht raakt aan kernvragen van lokaal bestuur: hoe bewaak je betrouwbaarheid als overheid in een gepolariseerde omgeving? En welke verantwoordelijkheid draagt het college wanneer maatschappelijke spanningen oplopen? Bestuurders hebben niet alleen een representatieve taak, maar ook een rechtsstatelijke verantwoordelijkheid.